X
تبلیغات
موسیقی سنتی
معرفی انواع سازهای سنتی

مراحل ساخت تار:

    کاسه     

کاسه  تار را میتوان از چوب گردو ، سنجد ، جنگلی و حتی  از ریشه ی بعضی از درختان ساخت ولی باید بدانیم که بهترین و مرغوب ترین چوب ، چوب توت است که انواع مخلف دارد . سیاه (شاتوت) ، سفید ، نرک . که توت سیاه بهترین آن است .

درخت باید در فصل پاییز موقعی که برگ درختان میریزد و به اصطلاح درخت به خواب میرود و دیگر شیره و آب در آوندهای آن جریان ندارد بریده و قطع شود .

قطر کنده ی درخت نباید کمتر از 45 سانتی متر باشد و در موقع برش چوب ، ته کنده را ته کاسه قرار  میدهند .

 
 
 

بعد از برش ، چوب بصورت دو مکعب مستطیل در می آید که قالب آن را بین مکعبها قرار میدهند و دور آن را علامت گذاری می کنند و با اره ی مخصوص دوربری آن را می برند .برای شکل دادن به سطح بیرونی کاسه ، از تیشه ی نجاری و مغار استفاده می کنند .

  برای در آوردن و کندن داخل کاسه تار از وسط کاسه بزرگ با مغار یا تیشه شروع به کندن می کنند و بعد به سراغ کاسه کوچک میروند . کلفتی پیش کاسه برای صدا دهی و نگهداشتن کوک و کلفتی بیخ دسته برای استحکام دسته تار ضروری و حائز اهمیت است .
 


بعد از تراشیدن دو لپه ی کار و خشک شدن آنها ، آنها را با چسب مخصوص اینکار که در اصطلاح سنتی به آن سریشم ماهی می گویند ، و از پوست ، پارچه و پی حیوانات درست می شوند ، می چسبانند .

(اگر فاصله ای بین دو لپه باشد ابتدا بوسیله ی رنده ی دستی آن را اصلاح می کنند . به قول معروف نباید مولای درزش برود)این همان چیزی است که در ساز سازی مد نظر سازندگان است ، با این طرز چسباندن ، در صدادهی ، انتقال صدا به همه ی نقاط چوب یکنواخت صورت می گیرد و در خوش صدایی ساز تاثیر فراوان دارد .

از این زمان به بعد کار اصلی تارسازی آغاز می شود . بوسیله ی چوب ساب خشکی سابی روی کاسه را طبق دلخواه انجام می دهند و بعد با یک سوهان آج درشت رد چوب ساب را محو می کنند تا برای پرداخت کردن روی کار آماده شود . دهنه ی کاسه بزرگ و همچنین کاسه کوچک در انعکاس صدا اهمیت بسیار دارند ، به همین دلیل در ساختن لبه ی کاسه کمال دقت را مبذول میدارند.


 

 

   

دسته

چوب دسته باید از بهترین چوب گردو باشد وبه هیچ وجه گره نداشته باشد و راه های آن صاف و کرم نخورده نباشد . بعد از انتخاب چوب ، الگوی دسته را روی آن قرار داده و دور آن را دقیق خط کشی می کنند و با  اره ی فلکه ی ظریف محل خط کشی شده را می برند.

سرپنجه

سر پنجه نیز مانند دسته از چوب گردو (ی کهنه )ساخته می شود و چوب مورد نظرباید عاری از گره و هرگونه کرم خوردگی باشد .

بعد از انتخاب چوب و پیاده کردن الگوی مخصوص سر پنجه روی آن ، محلهای علامت گذاری شده را بوسیله ی مته با شماره های مختلف سوراخ می کنند.

و در آخر به پرداخت جعبه ی سرپنجه می پردازند . برای نصب دسته و سرپنجه نیز از سریشم گرم استفاده می شود و نباید هیچ منفذی بین دو قسمت فوق موجود باشد . در انتها آن را 24 ساعت درون گیره ی مخصوص قرار می دهند تا خوب چسبیده شوند.


بعد از خشک شدن کار، آن را از لای گیره در می آورند و شروع به پرداخت گل سر پنجه ، که  دایره ای به قطر 18 م م است ، میکنند دایره را به 16 قسمت مساوی تقسیم و با سوهان سه پهلو به آن فرم مثلثی می دهند ، و با سوهان گرد متوسط ، مابین 8 قسمت را فرم نیم بیضی می دهند . در آخر یک خورشید در وسط سر پنجه بوجود می آید .

فوفل و استخوان ها

وصل فوفل روی دسته اهمیت خاصی در صدا دهی و خوش خوانی و خوش دستی تار دارد ، زیرا تنظیم وصل دسته به کاسه ی تار که از روی فوفل صورت می گیرد بسیار مهم است .

اول فوفل و بعد استخوانها که از استخوان قلم شتر است چسبیده می شوند . در انتها برای روبراه کردن دسته از چوب ساب و سوهان آج درشت استفاده می کنند تا دسته را از چهارپهلویی ، از طرف پشت به نیم گرد تبدیل کنند .برای پرداخت رو دسته از رنده و سمباده بهره می برند . برای وصل دسته به کاسه ، ابتدا زبانه ی دسته را در محل فاق کاسه قرار می دهند ، چنانچه پیش کاسه پایین تر قرارگرفته باشد مقداری سرسرپنجه را بالاتر می برند تا خط کش کاملاً به روی سرتاسر فوفل و سرپیش کاسه منطبق شود .

سپس اگر پیچ درزی ما بین نقاط فاق و زبانه موجود نبود ، به آن چسب می زنند .

 

 

                                          


شیطانک

شیطانک را از بهترین محل شاخ قوچ ماهی انتخاب می کنند . رنگ آن سفید و ورقه ورقه و شکافدار نباشد برای جداکردن آن از شاخ ، آن را چند روز در آهک و آب قرار می دهند تا در اثر نفوذ آب آهک ، نسوج شاخ  نرم شود .

 

 

                                                 

از جاهای مناسب شاخ قوچ کوهی می توان خرک ، سیمگیر و شیطانک ساخت ، برای اندازه گیری شیطانک بیخ سر پنجه را اندازه می گیرند و مکعب مستطیلی به ابعاد 7.12.36 م م می برند و دو شیب عرضی و ارتفاعی در آن ایجاد می کنند تا شیطانک دقیق بر سر استخوانهای رو دسته متصل شود .

حال شیطانک را با چسب گرم می چسبانند . در زمان فرم دادن به شیطانک بر روی کار، باید جای سیم ها را روی آن مشخص کرد . معمولا فاصله هر جفت سیم را 3 م م و فاصله ی جفت اول با جفت دوم در حدود     5 م م در نظر گرفته می شوند.

                                          

گوشی

کار دیگری که روی دسته ی تار انجام می شود 6 گوشی آن است که از چوب گردو ساخته می شود . جای گوشی ها را با وسیله ای به نام قلاویز فراخ می کنند تا گوشی ها در جای خود لق نزنند و کوک را خوب نگه دارند .

اندازه قطر گوشی ها را 8 م م و ته گوشی 7 م م در نظر گرفته می شود .

سیم های تار به ترتیب در قسمت راست سر پنجه ، سیم اول به گوشی اول ، سیم دوم به گوشی دوم و سیم پنجم را به گوشی پایین زیر پنجه می بندند .

به گوشی چهارم در قسمت وسط پر پنجه در نزدیکی استخوان ف سیم 6 (سیم بم) بسته می شود . گوشی که نزدیک به بیخ سرپنجه است ، سیم سوم و گوشی که در گوشه ی سرپنجه است سیم چهارم را به خود اختصاص داده است .

 
 
رنگ

برای رنگ کردن سطح تار ، ابتدا تمام قسمتهای کاسه و دسته را سوهان میزنند تا ردی باقی نماند ، سپس لیسه و سمباده میزنند زیرا صاف بودن زیر کار اثر بسیار نیکویی دارد .

برای رنگ تار از رنگ های گیاهی و شیمیایی استفاده می کنند و معروف ترین آنها ، بارس گردو است  . در مرحله آخر به آن لاک الکل برای براق شدن می زنند ، که این کار بسیار دشوار و هنرمندانه است .

                                             

پوست

پوست تار برای به صدا در آمدن صدای تار است و هیچ چیز دیگر جای آنرا نمی گیرد .

پوست تار ، از پوست نازک گوسفندهای نارسی است که در اثر کشتار نابجای گوسفندان آبستن حاصل میشود و پوست بره بهتر از پوست بزغاله مقاومتر است .

از پوست گردن که کلفتر است برای کاسه بزرگ که جای مضراب خوری است ، استفاده می گردد و بعد از پیاده  کردن الگوی هر دو کاسه بر روی پوست ، بوسیله سریشم ، اول پوست کاسه ی کوچک (نقاره) را     می اندازند و بعد پوست کاسه بزرگ را .

سطح پوست هر دو کاسه نباید هیچ چروک خردگی داشته باشد و در زمانیکه پوست کاسه ی بزرگ هنوز نمدار است ، خرک را در جای مناسب خود می چسبانند .

                                           

سیمگیر

برای ساخت سیمگیر احتیاج به شاخ قوچ کوهی در اندازه ی 5.5 سانی متر به قطر 6 میلی متر، که باید از کناره های شاخ مذکورانتخاب شود ، داریم .

ابتدا پشت آن را با چوب ساب صاف می کنند و جای قطور تر شاخ را یرای دندانه های جای سیم در نظر می گیرند و الگوی سیمگیر را روی آن پیاده میکنند و با اره معرق کاری آن را می برند و محل دندانه ها را به 7 قسمت مساوی تقسیم می کنند .

حال سیمگیر را در محلی که باید نصب گردد به گونه ای که خط عمود بر دندانه های سیمگیر دقیقاً بر روی خط وسط کاسه قرار گیرد ، قرار می دهند و می چسبانند .

 
 


 

خرک

از یک شاخ قوچ کوهی حداکثر می توان 5 خرک ، چند عدد سیمگیر و شیطانک تهیه کرد . برای ساخت خرک ابتدا شاخ را به قطعات طولی 5.5 سانتی متر می برند و از قسمت قطور شاخ مکعب مستطیلی به ابعاد 2/1 .5/5.2/5 سانتی متر جدا می کنند که با سوهان آج دار آن را صاف و هموار می کنند.

الگوی مناسب را روی آن پیاده و اجرا می کنند . ابتدا پایه های شاخ را لای گیره قرار می دهند و برش دو سرآن را که شبیه حرف (ع) میباشد ، میدهند و بعد به برش محل اتصال بند خرک را بر میگردانند و پایه های آنرا برش می دهند . در انتها نیز کارهایی از قبیل سوراخ کردن ، رج انداختن و سمباده زدن را انجام می دهند .

                                            

پرده

پرده یا دستان در سازهایی چون تار ، سه تار ، دو تار و تنبور از روده ی گوسفند تهیه می شود . تعداد آن 25 عدد میباشد و بعضی از نوازندگان تعداد 28 عدد پرده بر روی دسته ی سازشان می بندند .

پرده باید یکدست و یکنواخت باشد و معمولاً پرده های ظریف را به پائین دسته و پرده های ضخیم را به بالای دسته می بندند .

پرده ها با ترتیب خاصی روی دسته ی تار بسته می شوند و هر کدام ازآنها معرف صدایی خاص می باشند . بعضی از پرده ها سه رشته ای و بعضی چهار رشته ای بسته میشوند اما قطر آنها نباید کمتر از 5/1 م م باشد.

سیم

سیم های تار بوسیله  6 رشته نخ به گوشی ها متصل می گردد و از طرف پایین با استفاده گره مخصوصی پس از عبور از روی شیطانک و خرک به سیمگیر متصل میشوند .

معمولاً نوازنده ها با سلیقه ی خود ضخامت سیم ها را تعیین می کنند . رایج ترین اندازه ها به این قرارند:

جفت سیم اول18/0یا 20/0، جفت سیم دوم (زرد) 20/0یا22/0 ، سیم پنجم (سفید) 18/0یا 20/0 و سیم ششم 35/0 یا 40/0 میلی متر.

هر سیم باید به طور دقیق و بدون تاب خوردگی به سیم گیر وصل شود . ناگفته نماند که ابتدا مقوا یا چرم نازکی را یالای سیم گیر قرار میدهند تا هم بد منظره نباشد و هم اینکه سیمها مچ دست را اذیت نکند.

 
 


 

مضراب

مضراب از برنج ، استیل و به ندرت از مس ساخته میشود که هر کدام صدای جدایی تولید میکنند و برای راحتی نوازنده در انتهای آن پوششی از موم عسل می کشند.


نوشته شده در تاريخ دوشنبه 1390/09/21 توسط peyman shahbahrami
    

اسلایدر